Cách học thuộc bài Đêm nay Bác không ngủ

 - Phần 1 : 4 khổ thơ đầu : lần thứ nhất thức dậy của anh đội viên.

 - Phần 2 : 5 khổ tiếp : lần thứ hai anh đội viên thức dậy.

 - Phần 3 : Còn lại : lần thứ ba anh đội viên thức dậy và thức luôn cùng Bác.

B. Tóm tắt

Trong một đêm khuya, để chuẩn bị cho chiến dịch ngày mai, Bác Hồ ở cùng lán với bộ đội trong rừng. Bên bếp lửa, Bác không ngủ vì thương đoàn dân công giờ này còn phải chịu rét mướt khổ sở ngoài rừng sâu mưa đêm rả rích. Bác không ngủ nên Bác đi lại săn sóc giấc ngủ cho những người bộ đội để sáng hôm sau hành quân đi vào các trận đánh với quân thù. Chứng kiến cảnh đó, anh vô cùng cảm phục tấm lòng cao cả của Bác.

 

I. Đọc - Hiểu văn bản

Câu 1 : Bài thơ Đêm nay Bác không ngủ kể lại câu chuyện gì ? Em hãy kể tóm tắt diễn biến câu chuyện đó.

- Bài thơ Đêm nay Bác không ngủ kể lại câu chuyện một đêm không ngủ của Bác Hồ trên đường đi chiến dịch trong thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp và cảm nghĩ của người chiến sĩ về Bác.

- Diễn biến câu chuyện có thể tóm tắt như sau :

Trong một đêm khuya, để chuẩn bị cho chiến dịch ngày mai, Bác Hồ ở cùng lán với bộ đội trong rừng. Bên bếp lửa, Bác không ngủ vì thương đoàn dân công giờ này còn phải chịu rét mướt khổ sở ngoài rừng sâu mưa đêm rả rích. Bác không ngủ nên Bác đi lại săn sóc giấc ngủ cho những người bộ đội để sáng hôm sau hành quân đi vào các trận đánh với quân thù. Chứng kiến cảnh đó, anh vô cùng cảm phục tấm lòng cao cả của Bác.

Câu 2 : Hình tượng Bác Hồ trong bài thơ được miêu tả qua con mắt và cảm nghĩ của ai ? Cách miêu tả đó có tác dụng gì đối với việc thể hiện tâm hồn cao đẹp của Bác Hồ và tấm lòng của anh bộ đội đối với lãnh tụ ?

Hình tượng Bác Hồ trong bài thơ được miêu tả qua con mắt và cảm nghĩ của anh [đội viện] chiến sĩ. Anh vừa là người chứng kiến một đêm không ngủ của Bác, vừa trực tiếp được đối thoại với Bác cho nên câu chuyện được kể lại một cách tự nhiên, sinh động ; đồng thời giúp cho hình tượng trung tâm của bài thơ là Bác Hồ được phản ánh vừa chân thực vừa khách quan.

Câu 3 : Bài thơ kể lại hai lần anh đội viên thức dậy nhìn thấy Bác không ngủ. Em hãy so sánh tâm trạng và cảm nghĩ của anh đội viên đối với Bác Hồ trong hai lần đó.
* Vì sao trong bài thơ tác giả không kể lần thứ hai ? Qua cảm nghĩ của anh đội viên, hình ảnh Bác Hồ và tấm lòng của Bác đã được khắc họa sâu đậm như thế nào ?

- Lần thứ nhất thức dậy :

+ Từ ngạc nhiên : Trời khuya Bác vẫn ngồi

+ Trào dâng niềm thương Bác : Càng nhìn lại càng thương

+ Cảm động khi chứng kiến cảnh Bác chăm sóc các chiến sĩ.

+ Trạng thái của anh chiến sĩ như đang trong giấc mộng, anh cảm nhận được sự gần gũi và vĩ đại của vị lãnh tụ.

- Lần thứ ba thức dậy :

+ Tâm trạng từ hoảng hốt tới tha thiết lo lắng : Mời Bác ngủ

+ Anh đội viên cảm nhận được tấm lòng yêu thương vô hạn của Bác đối với bộ đội và nhân dân.

+ Cuối cùng "Anh thức luôn cùng Bác".

- Trong bài không đề cập đến lần thức dậy thứ hai của anh vì :

+ Lần thứ ba “Bác vẫn ngồi đinh ninh”chứng tỏ, trong đêm ấy anh đội viên thức dậy nhiều lần, lần nào cũng chứng kiến Bác không ngủ.

+ Trong lần thứ ba anh không nén được cảm xúc nên “nằng nặc” mời Bác đi ngủ.

- Hình ảnh Bác gần gũi, thân thương, tấm lòng bao dung, vĩ đại của Bác được khắc họa chân thực qua lời kể của anh đội viên.

Câu 4 : Hãy cho biết vì sao trong đoạn kết nhà thơ lại viết :                        …                        Đêm nay Bác không ngủ                        Vì một lẽ thường tình

                        Bác là Hồ Chí Minh.

Đoạn kết anh cho rằng việc Bác không ngủ là "lẽ thường tình" :

- Đó là phát hiện mang tính chân lý: tình yêu thương, sự bao dung của Người không chỉ là biểu hiện đơn lẻ, đó là nhân cách của Người- nhân cách vĩ đại, ngời sáng.

- Cuộc đời cách mạng Người trải qua nhiều sóng gió, nhiều đêm không ngủ :

+ Thời kì bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam cầm: “ Một canh… hai canh… lại ba canh/ Trằn trọc suốt đêm giấc chẳng lành”

+ Khi tham gia chiến dịch Việt Bắc- Thu Đông: “ Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ/ Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà”

- Sự hi sinh thầm lặng của Hồ Chí Minh cho dân tộc Việt Nam.

Câu 5 : Bài thơ được làm theo thể thơ gì ? [ số tiếng trong một dòng thơ, số dòng trong một khổ thơ, cách gieo vần trong một khổ thơ và giữa hai khổ thơ]. Thể thơ ấy có thích hợp với cách kể chuyện của bài thơ không ?

Bài thơ được làm theo thể thơ năm chữ :

- Mỗi dòng thơ có năm tiếng ; mỗi khổ có bốn dòng thơ.

- Cách gieo vần giữa các dòng trong một khổ thơ : chữ cuối câu thứ hai và chữ cuối câu thứ ba vần liền với nhau.

- Chữ cuối của dòng cuối mỗi khổ vần với chữ cuối của dòng đầu của khổ tiếp theo.

Chính cách gieo vần được nối nhau như trên cho nên thể thơ năm chữ này thích hợp với cách kể chuyện [tự sự] như bài Đêm nay Bác không ngủ.

Câu 6 : Tìm những từ láy trong bài thơ và cho biết giá trị biểu cảm của một số từ láy mà em cho là đặc sắc. 

Trong bài thơ, từ láy được sử dụng như một yếu tố nghệ thuật nổi bật, đem đến cho bài thơ một vẻ đặc sắc riêng :

- Từ láy có tác dụng miêu tả tạo hình : trầm ngâm, xơ xác, đinh ninh, lồng lộng...

- Từ láy làm tăng giá trị biểu cảm : mơ màng, thổn thức, thầm thì, bồn chồn, hốt hoảng, nằng nặc...

II. Luyện tập 
Câu 1 : Tập đọc diễn cảm bài thơ và học thuộc lòng năm khổ thơ đầu.

Học sinh tự thực hiện


Câu 2 : Dựa theo bài thơ, em hãy viết bài văn ngắn bằng lời của người chiến sĩ kể về kỉ niệm một đêm được ở bên Bác Hồ khi đi chiến dịch. 

Có thể tham khảo bài sau 

Tôi bàng hoàng giật mình khi trời đã khuya rồi mà Bác vẫn ngồi tư lự bên bếp lửa. Bác bỏ củi vào cho ngọn lửa bùng lên ấm áp, rồi Bác đi rất nhẹ nhàng để dém chăm cho từng chiến sĩ. Bác đang quan tâm tới giấc ngủ của bộ đội. Vị lãnh tụ aayskhoong chỉ lo cho vận mệnh dân tộc mà còn lo cho từng con người. Đó là những cử chỉ săn sóc của người mẹ!

Tôi ứa nước mắt và thiếp đi trong sung sướng. Quên cả trận đánh khốc liệt ngày mai, tôi nhẹ nhàng trôi vào giấc ngủ như thủa nào nằm yên trong lòng mẹ.

Lần thứ hai tôi thức dậy. Thật bất ngờ, Bác vẫn chăm chút cho chiếc bếp lửa để xua đi cái rét mướt theo mưa dầm rả rích chốn núi rừng. Tôi lặng yên miên man nghĩ và lại thiếp đi.

Lần thứ ba thức dậy có là là nhờ bếp lửa được bùng to và ấm áp hơn. Tôi không kìm lòng mình được nữa nên năn nỉ mời Bác ngủ. Bác dỗ dành tôi phải ngủ ngon. Bác nói Bác ngủ không an lòng. Tôi hiểu, dù không nhìn thấy bằng mắt nhưng tấm lòng Người nhìn thấy đoàn dân công ngủ cơ cực trong cái rét, cái khổ ngoài rừng mưa ...

Quả thật tình thương của Bác dành cho con người là một lẽ thường tình không so đo, tính toán hoặc đặt ra điều kiện nào. 


Minh Huệ [1927 - 2003]

  • Tên khai sinh là Nguyễn Đức Thái
  • Quê ở thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An
  • Ông làm thơ từ thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp

Tác phẩm

Hoàn cảnh sáng tác
  • Bài thơ được sáng tác năm 1951.
  • Bài thơ ra đời dựa trên sự kiện: trong chiến dịch Biên giới cuối năm 1950, Bác Hồ trực tiếp ra mặt trận theo dõi và chỉ huy cuộc chiến đấu của bộ đội và nhân dân ta.
Đề tài
Hồ Chí Minh - Vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam

Chủ đề
  • Ngợi ca tấm lòng yêu thương rộng lớn của Bác Hồ với đồng bào, chiến sĩ
  • Thể hiện tình cảm kính yêu, cảm phục của chiến sĩ, nhân dân đối với Bác
Thể thơ
Ngũ ngôn

Phương thức biểu đạt
Biểu cảm kết hợp tự sự, miêu tả

Mạch cảm xúc

Bài thơ được trình bày như một câu chuyện của người chiến sĩ về một đêm không ngủ của Bác Hồ trên đường đi chiến dịch trong thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp. Dòng cảm xúc của nhân vật trữ tình được bộc lộ theo mạch tự sự, từ lúc "Anh đội viên thức dậy" lần đầu cho đến lúc anh thức dậy lần thứ ba để rồi "thức luôn cùng Bác".


Bài thơ có thể chia thành ba phần:
  • Phần 1 [Từ đầu đến "Lấy sức đâu mà đi"] : Cảm nhận về Bác và tâm trạng của anh bộ đội trong lần thức giấc thứ nhất.
  • Phần 2 [Từ "Lần thứ ba thức dậy" đến "Anh thức luôn cùng Bác"] : Cảm nhận về Bác và tâm trạng của anh bộ đội trong lần thức giấc thư ba.
  • Phần 3 [Khổ thơ còn lại] : Khẳng định hình tượng Bác như một chân lí.
Tóm tắt
Thức dậy trong một đêm mưa ở giữa rừng, anh đội viên thấy Bác Hồ đốt lửa và hết sức tận tình chăm sóc cho giấc ngủ của bộ đội. Lần thứ ba thức dậy, anh mời Bác ngủ nhưng Bác vẫn từ chối. Chứng kiến cảnh đó, anh vô cùng cảm phục tấm lòng cao cả của Bác.

NỘI DUNG  [edit]

1. Tâm trạng của anh bộ đội

Tâm trạng của anh đội viên được khắc họa qua những lần anh thức giấc:

      - Anh đội viên ngạc nhiên vì trời đã khuya lắm rồi mà Bác vẫn ngồi "trầm ngâm" bên bếp lửa : Thấy trời khuya lắm rồi/Mà sao Bác vẫn ngồi.

      - Anh yêu thương Bác: Càng nhìn lại càng thương.

      - Anh xúc động và tự hào:

               + Anh hiểu Bác đốt lửa sưởi ấm cho các chiến sĩ : Người Cha mái tóc bạc / Đốt lửa cho anh nằm. Hình ảnh ẩn dụ Người Cha đã thể hiện tình yêu thương và sự chăm sóc chu đáo của Bác đối với các chiến sĩ bộ đội.

               + Anh chứng kiến cảnh Bác đi "dém chăn" cho các chiến sĩ với những bước chân "nhẹ nhàng" để không làm họ giật mình : Rồi Bác đi dém chăn/ Từng người từng người một / Sợ cháu mình giật thột / Bác nhón chân nhẹ nhàng.

               + Anh cảm nhận được sự lớn lao và gần gũi của vị lãnh tụ qua hình ảnh so sánh: Bóng Bác cao lồng lộng / Ấm hơn ngọn lửa hồng. 

      - Anh đội viên lo lắng không yên cho Bác : Thổn thức cả nỗi lòng; Bác có lạnh lắm không ?; Nhưng bụng vẫn bồn chồn; Anh nằm lo Bác ốm / Lòng anh cứ bề bộn.

Tác giả sử dụng các từ láy "thổn thức", "bồn chồn", "bề bộn" để miêu tả tâm trạng lo lắng, thấp thỏm và vô cùng xúc động của anh đội viên.

      - Anh đội viên hốt hoảng vì Bác vẫn đang ngồi đó : Anh hoảng hốt giật mình.

      - Anh tha thiết mời Bác đi ngủ : Mời Bác ngủ Bác ơi / Trời sắp sáng mất rồi / Bác ơi ! Mời Bác ngủ.

      - Anh cảm nhận được tình yêu thương của Bác và thấy mình lớn lên về tâm hồn, tình cảm nên anh thức luôn cùng BácLòng vui sướng mênh mông / Anh thức luôn cùng Bác.

  • Tác giả không kể đến lần thứ hai thức dậy của anh đội viên, mà từ lần thứ nhất chuyển ngay sang lần thứ ba. Điều này cho thấy trong đêm đó, anh đã nhiều lần tỉnh giấc và lần nào cũng chứng kiến Bác Hồ không ngủ. Từ lần một đến lần ba, tâm trạng và cảm nghĩ của anh mới có sự biến đổi rõ rệt : từ ngạc nhiên đến hoảng hốt, từ thương đến lo lắng, từ xúc động đến vui sướng.

Tiểu kết: Qua diễn biến tâm trạng của người chiến sĩ, bài thơ đã biểu hiện cụ thể và chân thực tình cảm của anh, cũng là tình cảm chung của bộ đội và nhân dân ta đối với Bác Hồ. Đó là lòng kính yêu vừa thiêng liêng vừa gần gũi, là lòng biết ơn và niềm hạnh phúc được nhận tình yêu thương và sự chăm sóc của Bác Hồ, là niềm tự hào về vị lãnh tụ vĩ đại mà bình dị.

2. Hình tượng Bác Hồ

Hình ảnh Bác Hồ hiện ra qua cái nhìn của anh đội viên và được miêu tả qua nhiều phương diện :
  • Hoàn cảnh đêm khuya, lặng lẽ, gió rét:

     - Thời gian : đêm khuya Thấy trời khuya lắm rồi.

     - Không gian : trong Mái lều tranh xơ xác và Ngoài trời mưa lâm thâm.

Vào thời khắc đêm khuya, những ai không ngủ thường sẽ ưu tư, trăn trở về một vấn đề nào đó. Tác giả lần lượt lí giải về việc đêm nay không ngủ của Bác theo trình tự mỗi lần thức giấc.

  • Tư thế và dáng vẻ "lặng yên", "trầm ngâm" :

     - Lần đầu thức dậy, anh đội viên thấy Bác ngồi lặng yên bên bếp lửa, vẻ mặt trầm ngâm như đang nghĩ ngợi chăm chú về một điều gì đó:

"Người Cha mái tóc bạc" ;

     - Lần thứ ba thức dậy, anh thấy Bác vẫn trong tư thế ngồi như lúc trước:

Dù Bác vẫn ngồi đinh ninh, nhưng dáng vẻ lặng yên đã khắc họa cụ thể hơn qua hình ảnh hoán dụ Chòm râu im phăng phắc. 

     Dáng vẻ Bác còn hiện lên lớn lao, vĩ đại nhưng lại hết sức gần gũi qua cái nhìn đầy xúc động của anh chiến sĩ đang mơ màng trong giấc ngủ:

Hình ảnh so sánh không ngang bằng [bóng Bác ấm hơn ngọn lửa] làm tăng sự lớn lao, gần gũi của Bác với các chiến sĩ.

  • Cử chỉ, hành động như người cha, người mẹ chăm lo cho giấc ngủ của những đứa con:

     - Bác đốt lửa để sưởi ấm cho các chiến sĩ: Người Cha mái tóc bạc / Đốt lửa cho anh nằm.

     Bác dém chăn cho từng chiến sĩ :

Từng người từng người một

Hành động đốt lửa sưởi và dém chăn thể hiện sâu sắc tình yêu thương và sự chăm sóc ân cần, tỉ mỉ của Bác với các chiến sĩ. Bác như người cha, người mẹ chăm lo cho giấc ngủ cho những đứa con của mình :

            + Sự chăm sóc thật chu đáo, không sót một ai: "Từng người từng người một"

            + Lòng yêu thương thật chan chứa : Bác nhón chân nhẹ nhàng. Nhón chân nhẹ nhàng để không làm các chiến sĩ thức giấc. Cử chỉ giản dị, giống như cử chỉ của người mẹ nâng niu giấc ngủ của đứa con nhỏ. 

  • Lời nói ân cần, nhẹ nhàng, thể hiện sự quan tâm:

     - Đáp lại lời năn nỉ của anh đội viên lần đầu thức giấc, Bác chỉ nói vắn tắt:

     Khi anh "nằng nặc" đòi Bác đi nghỉ vì trời sắp sáng, Bác đã nói những lời bộc lộ rõ nỗi lòng, sự lo lắng, tình yêu thương sâu nặng đối với bộ độ và nhân dân:

Càng thương càng nóng ruột

Những lời nói này cũng đã lí giải lí do không ngủ của Bác. Bác không ngủ bởi Bác ngủ không an lòng, Bác thương đoàn dân công phải ngủ ngoài rừng mưa rét.

  • Việc Bác không ngủ vì lo việc nước và thương bộ đội, dân công đã là một "lẽ thường tình":

     - Đêm không được miêu tả trong bài thơ chỉ là một đêm trong vô vàn những đêm không ngủ của Bác.

     - Bác không ngủ vì Bác là Hồ Chí Minh, là vị lãnh tụ của dân tộc, là người cha thân yêu của quân đội - người có tình yêu thương bao la rộng lớn đến nỗi quên bản thân mình. Cuộc đời Người đã dành trọn vẹn cho nhân dân, cho Tổ quốc.

=> Khẳng định sự bình thường mà vô cùng vĩ đại của Bác.

Tiểu kết: Hình ảnh Bác hiện lên thật giản dị, gần gũi, chân thực mà hết sức lớn lao. Những lời thơ tâm tình, tự nhiên đã thể hiện một cách cảm động, tự nhiên và sâu sắc tấm lòng yêu thương mênh mông, sâu nặng, sự chăm lo ân cần, chu đáo của Bác Hồ với các chiến sĩ và đồng bào. Tình yêu thương của Bác bao la như nhà thơ Tố Hữu từng thốt lên : 

"Bác ơi, tim Bác mênh mông thế

Ôm cả non sống, mọi kiếp người".

ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT [edit]

  • Thơ tự sự, kết hợp nhuần nhuyễn yếu tố tự sự với yếu tố trữ tình
  • Hình ảnh thơ giản dị, chân thực, cảm động
  • Ngôn ngữ thơ tự nhiên, giọng điệu tâm tình
  • Sử dụng linh hoạt, hiệu quả các biện pháp nghệ thuật so sánh, ẩn dụ, điệp từ

Page 2

Bỏ qua 🔴 Buổi học Live sắp tới

Không có sự kiện nào sắp diễn ra

Page 3

Video liên quan

Chủ Đề